گزارش سالانه زیستبوم دانشبنیان ۱۴۰۳
مروری مالی بر گزارش سالانه زیستبوم دانشبنیان دیماه ۱۴۰۳، تحلیلی است بر وضعیت مالی و مالیاتی اکوسیستم فناوری ایران با تمرکز بر شرکتهای دانشبنیان. این مقاله با بررسی محورهایی چون معافیتهای مالیاتی بهعنوان ابزار حمایتی، فرصتها و چالشهای صادرات و واردات، مسائل اعتباری و مالی پیشروی این شرکتها و در نهایت ارائه راهکارهایی برای بهبود شرایط موجود، تصویری واقعبینانه از وضعیت فعلی ارائه میدهد. هدف این مرور، شناسایی موانع و ارائه پیشنهادهایی کاربردی برای ارتقای نقش شرکتهای دانشبنیان در اقتصاد دانشمحور کشور است.
وضعیت کنونی اکوسیستم فناوری ایران
وضعیت کنونی اکوسیستم فناوری ایران نشان دهنده رشد تدریجی و قابلتوجهی در حوزه شرکتهای دانشبنیان و فناور است، بهگونهای که این شرکتها به یکی از ارکان اصلی اقتصاد نوآورانه کشور تبدیل شدهاند. با وجود توسعه زیرساختها، حمایتهای قانونی و حضور گسترده نیروی انسانی متخصص، همچنان موانعی نظیر محدودیتهای مالی، ضعف در تجاریسازی، و چالشهای بینالمللی بر سر راه شکوفایی کامل این اکوسیستم قرار دارد.
بر اساس گزارش سالانه زیستبوم دانشبنیان سال ۱۴۰۳، اکوسیستم فناوری ایران شاهد رشد قابل توجهی بوده است.
- تعداد شرکتهای دانشبنیان به ۹۷۳۳ شرکت رسیده است، که نشاندهنده رشد ۱۸ درصدی نسبت به سال قبل است.
- درآمد این شرکتها در مجموع 1147 همت بوده است، که ۶۰ درصد آن از فروش محصولات دانشبنیان حاصل شده است.
- با وجود این رشد، سهم شرکتهای دانشبنیان از تولید ناخالص داخلی تنها ۲.۸ درصد است، که نشان دهنده ظرفیت بالای رشد این بخش در اقتصاد ایران است .
معافیتهای مالیاتی ابزاری برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان
بررسی روند معافیتهای مالیاتی شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد که میزان معافیتهای مالیاتی این شرکتها از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ رشد قابل توجهی داشته است. در سال ۱۴۰۲، مجموع معافیتهای مالیاتی شرکتهای دانشبنیان و پارکهای علم و فناوری به ۳۳۵۰ میلیارد تومان رسیده است. این رقم در مقایسه با سال ۱۴۰۰ که معادل ۱۶۷۳ میلیارد تومان بود، رشد چشمگیری داشته است. مشاوره با یک وکیل مالیاتی میتواند به شرکتهای دانشبنیان در استفاده حداکثری از این معافیتها و رعایت دقیق الزامات قانونی کمک کند.
با این حال، تنها ۳۰ درصد از معافیتهای مالیاتی ابرازی این شرکتها مربوط به معافیتهای خاص دانشبنیان است و مابقی معافیتها به صورت عمومی برای همه کسبوکارها در دسترس است. این موضوع نشاندهنده آن است که اگرچه معافیتهای مالیاتی خاص دانشبنیان سهم کوچکی از کل معافیتهای مالیاتی کشور را تشکیل میدهد، اما تأثیر قابل توجهی در کاهش نیازهای ارزی دولت و هدایت منابع به سمت تحقیق و توسعه داشته است.
صادرات و واردات فرصتی برای رشد
صادرات شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۲ به ۲۵۰۵ میلیون دلار رسیده است که نسبت به سال ۱۳۹۹ رشد ۷۴۶ درصدی داشته است. با این حال، بخش بزرگی از صادرات این شرکتها شامل محصولاتی با پیچیدگی پایین است. در مقابل، بخش زیادی از واردات دانشبنیان از کالاهایی با پیچیدگی بالاتر شکل گرفته است.
افزایش تنوع شرکای تجاری نیز یکی از نکات مثبت در سالهای اخیر بوده است. در سال 1402، تعداد کشورهای مقصد صادرات به 104 و مبادی واردات به ۷۹ کشور رسیده است. این تنوع میتواند به کاهش وابستگی به بازارهای خاص و افزایش مقاومت اقتصادی کمک کند.
چالشهای مالی و اعتباری شرکتهای دانشبنیان
چالشهای مالی و اعتباری شرکتهای دانشبنیان از جدیترین موانع رشد و پایداری این کسبوکارها در اکوسیستم فناوری ایران به شمار میرود. بررسیها نشان میدهد که نسبت مالکانه بسیاری از شرکتهای دانشبنیان پایینتر از حد استاندارد بانکی است و حدود ۱۶۶۶ شرکت حتی حقوق مالکانه منفی دارند؛ مسئلهای که مانع دریافت تسهیلات از بانکها میشود. این محدودیت موجب شده بیش از ۶۵ درصد این شرکتها به منابع مالی بانکی دسترسی نداشته باشند.
در حالیکه مانده کل وامهای اعطایی به شرکتهای دانشبنیان در پایان سال ۱۴۰۱ تنها ۳.۱ درصد از مجموع وامهای بانکی کشور بوده، سهم واقعی وامهای اختصاصیافته به محصولات دانشبنیان حتی از این میزان نیز کمتر است. تمرکز مشکلات دیرکرد بازپرداخت وام نیز در تعداد محدودی از شرکتهای بزرگ دیده میشود، به طوری که ۶۰ درصد از دیرکردها مربوط به فقط ۲۰ شرکت است. علاوه بر این، چکهای برگشتی نیز چالش جدی دیگری به شمار میآید که در سال ۱۴۰۲ با رشد ۱۷۰ درصدی از نظر مبلغ مواجه شده و عمدتاً مربوط به شرکتهای پردرآمد بوده است. در مقابل، بیش از ۷۹ درصد از شرکتهای دریافتکننده خدمات بانکی هیچگونه سابقه منفی اعتباری ندارند که نشاندهنده عملکرد منظم بخش عمدهای از شرکتهاست.
همچنین نقش صندوقهای پژوهش و فناوری و صندوق نوآوری و شکوفایی در پر کردن خلأهای اعتباری مشهود است، گرچه میزان تسهیلات اعطایی آنها هنوز فاصله زیادی با نیاز گسترده شرکتها دارد. سکوهای تأمین مالی جمعی و بازار سرمایه نیز بخشی از تأمین مالی را بر عهده گرفتهاند، اما همچنان ظرفیتهای استفادهنشده زیادی برای رفع این چالشها باقی مانده است. در ادامه به طور دقیق تر موارد گفته شده را بررسی میکنیم.
نسبت مالکانه شرکتهای دانشبنیان
بررسی ترازنامه شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد که نسبت مالکانه میانگین این شرکتها در سال 1402 حدود 34 درصد بوده است. با این حال، 1666 شرکت دارای حقوق مالکانه منفی هستند که نشاندهنده زیان انباشته بیش از سرمایه آنهاست. این وضعیت نیازمند اقدامات فوری برای افزایش حقوق مالکانه و بهبود وضعیت صورتهای مالی است.
علاوه بر این، طبق قوانین بانکی، موسسات مالی نمیتوانند به شرکتهایی با نسبت مالکانه کمتر از 15/0 درصد تسهیلات اعطا کنند. این محدودیت باعث شده است که حدود ۶۵ درصد از شرکتهای دانشبنیان به خدمات مالی نظام بانکی دسترسی نداشته باشند. این چالش به ویژه برای شرکتهای نوپا که در مراحل اولیه رشد هستند، جدیتر است.
دسترسی محدود به تسهیلات بانکی
در پایان سال ۱۴۰۱، مانده وامهای بانکی شرکتهای دانشبنیان حدود 220 هزار میلیارد تومان بوده است که معادل 1/3درصد از کل وامهای فعال بانکی کشور است.
با این حال، تنها ۸۴ درصد از این وامها به محصولات دانشبنیان اختصاص یافته است و بخش عمدهای از وامها به تولید محصولات غیر دانشبنیان یا توسط شرکتهای بزرگی که سهم محصولات دانشبنیان در فروش آنها کم است، پرداخت شده است.
حدود ۶۵ درصد از شرکتهای دانشبنیان هیچ وام فعالی در سیستم بانکی ندارند و تنها ۳۵ درصد از این شرکتها از تسهیلات بانکی استفاده کردهاند.
حدود ۶۰ درصد از دیرکرد وامهای شرکتهای دانشبنیان مربوط به 20 شرکت است که نشاندهنده تمرکز مشکلات مالی در تعداد محدودی از شرکتهاست . مجموع دیرکرد وامهای فعال شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۱ حدود 7093 میلیارد تومان بوده است.
صندوقهای پژوهش و فناوری و صندوق نوآوری و شکوفایی نقش مهمی در تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان، به ویژه شرکتهای کوچک و متوسط، ایفا کردهاند.
در سال 1402، صندوق نوآوری و شکوفایی حدود 4008 میلیارد تومان مانده وام داشته است که نسبت به بانکها سهم کوچکی (حدود ۶.۷ درصد) دارد.
سهم تسهیلات صندوقهای پژوهش و فناوری نیز در سال 1402 به 1415 میلیارد تومان رسیده و این مساله بخشی از خلا مربوط به عدم توانایی شرکت های کوچک به دریافت وام از سیسم بانکی را پوشش می دهد
از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲، 266 شرکت دانشبنیان از طریق انتشار اوراق در بازار سرمایه، تأمین مالی کردهاند که ارزش کل این اوراق به 290هزار میلیارد تومان میرسد.
سکوهای تأمین مالی جمعی نیز در سال ۱۴۰۲ به ۲۰۸ شرکت، تسهیلاتی به ارزش5/3 هزار میلیارد تومان پرداخت کردهاند که از این مقدار، ۹۵۲ میلیارد تومان به 67 شرکت دانشبنیان اختصاص یافته است.
چکهای برگشتی
یکی دیگر از مشکلات مالی که در برخی از شرکتهای دانشبنیان وجود دارد ، چکهای برگشتی است
در سال 1402، تعداد شرکتهای دارای چک برگشتی 12 درصد افزایش یافته است که مجموع مبالغ چکهای برگشتی 170 درصد رشد داشته است. افزایش چشمگیر مبالغ چکهای برگشتی عمدتاً ناشی از برگشت چند فقره چک با ارقام بالا در شرکتهای پردرآمد است. شرکتهای با درآمد بالای 100 میلیارد تومان سهم بیشتری در مجموع مبالغ چکهای برگشتی دارند.
یک شرکت خاص با 230 فقره چک برگشتی به مبلغ 300 میلیارد تومان، 18% از کل چکهای برگشتی دانش بنیان را تشکیل میدهد.
این شرکت حدود 156 میلیارد تومان وام از بانکها دریافت کرده و حدود 126 میلیارد تومان مانده بدهی و 104 میلیارد تومان دیرکرد دارد.
از طرفی بیش از 79% از 4448 شرکت دانش بنیانی که از شبکه بانکی خدمات گرفتهاند، هیچ گونه دیرکرد و چک برگشتی نداشتهاند که این آمار نشاندهنده عملکرد مالی مطلوب این گروه از شرکتهای دانش بنیان در تعامل با نظام بانکی کشور است.
طبق آییننامه ارزیابی شرکتهای دانشبنیان، معاونت علمی ریاست جمهوری این اختیار را دارد که شرکتهای بدحساب را از فهرست شرکتهای دانشبنیان خارج کند. با برنامهریزی مناسب، رفتار اعتباری این شرکتها میتواند به طور قابل توجهی بهبود یابد.
راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت
- پتانسیل بالای رشد
اکوسیستم فناوری ایران دارای پتانسیل بالایی برای رشد و توسعه است. وجود نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده، افزایش آگاهی عمومی نسبت به فناوری و نوآوری و حمایتهای دولتی، از جمله عواملی هستند که میتوانند به رشد این اکوسیستم کمک کنند.
- معافیتهای مالیاتی
دولت ایران معافیتهای مالیاتی متعددی را برای شرکتهای دانشبنیان در نظر گرفته است. این معافیتها میتواند به کاهش بار مالیاتی این شرکتها کمک کرده و منابع مالی بیشتری را برای فعالیتهای تحقیق و توسعه، تولید و بازاریابی محصولات در اختیار آنها قرار دهد. در این مسیر، استفاده از خدمات تخصصی شرکت آریاز حساب شایگان میتواند نقش مؤثری در تسهیل بهرهمندی از این معافیتها و مدیریت صحیح امور مالیاتی ایفا کند.
بررسی روند معافیت مالیاتی شرکتهای دانشبنیان نشان میدهد که با وجود رشد درآمدی این شرکتها، معافیتها به همان نسبت افزایش نیافتهاند. اما پس از تصویب قانون جهش دانشبنیان و گسترش معافیتها به شرکتهای نوپا و توسعه ابزار اعتبار مالیاتی برای تحقیق و توسعه، میزان برخورداری از این حمایتها به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
از طرفی دولت باید با سادهسازی قوانین مالیاتی و کاهش پیچیدگیها، فرآیند رسیدگی به پروندههای مالیاتی را تسریع کند. همچنین، با برگزاری دورههای آموزشی و مشاورههای مالیاتی، آگاهی شرکتهای دانشبنیان از قوانین مالیاتی را افزایش دهد.
- صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر
در سالهای اخیر، تعداد صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران افزایش یافته است. این صندوقها میتوانند نقش مهمی در تأمین مالی شرکتهای نوپا و دانشبنیان ایفا کنند. سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) نقش مهمی در تأمین مالی شرکتهای نوپا و دانشبنیان دارد. با این حال، اکوسیستم سرمایهگذاری خطرپذیر در ایران هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد و با چالشهایی مانند کمبود سرمایهگذاران فعال، عدم وجود سازوکارهای قانونی مناسب و ریسک بالای سرمایهگذاری مواجه است.
دولت باید با ارائه مشوقهای مالیاتی و تسهیل فرآیند صدور مجوز، از ایجاد صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر حمایت کند. همچنین، با ایجاد فضای کسبوکار مناسب و ارائه تضمینهای لازم، سرمایهگذاران خارجی را به سرمایهگذاری در شرکتهای دانشبنیان ایرانی جذب کند.
- تسهیل دسترسی به منابع مالی
توسعه سازوکارهای تأمین مالی غیربانکی: دولت باید با حمایت از توسعه بازار سرمایه و ایجاد ابزارهای مالی جدید، امکان تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان از طریق منابع غیربانکی را فراهم کند.
تسهیل فرآیند دریافت تسهیلات بانکی: بانکها باید فرآیند ارزیابی و اعطای تسهیلات به شرکتهای دانشبنیان را تسهیل کرده و شرایط دریافت وام را متناسب با وضعیت این شرکتها تنظیم کنند.
- بهبود مدیریت نقدینگی شرکتها
دولت باید با ارائه آموزشهای مدیریت مالی به شرکتهای دانشبنیان، به آنها در مدیریت نقدینگی و جلوگیری از مشکلات مالی کمک کند. همچنین، با ایجاد سامانههای اعتبارسنجی، امکان بررسی اعتبار مشتریان پیش از صدور چک را فراهم کرده و از چکهای برگشتی جلوگیری کند.
اکوسیستم فناوری ایران دارای پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از پیشروترین اکوسیستمهای فناوری در منطقه است. با این حال، برای تحقق این هدف، لازم است که چالشهای مالی و مالیاتی موجود در این اکوسیستم به طور جدی مورد توجه قرار گرفته و راهکارهای مناسب برای رفع آنها اتخاذ شود. با تسهیل دسترسی به منابع مالی، اصلاح نظام مالیاتی، توسعه سرمایهگذاری خطرپذیر و بهبود مدیریت نقدینگی شرکتها، میتوان زمینه را برای رشد و توسعه پایدار اکوسیستم فناوری ایران فراهم کرد.
شما عزیزان می توانید شنونده پادکست این مقاله از طریق castbox و telegram باشید.
ممنون که در این مقاله تا پایان ما را همراهی نمودید اگر در این حوزه سؤالاتی دارید میتوانید در قسمت کامنتها بپرسید و یا از خدمات مشاوره مالیاتی آنلاین، تلفنی و حضوری آریاز حساب استفاده کنید.